Greek Unions

Θεωρία και Πράξη του Εργατικού Συνδικαλισμού

Σκέψεις σχετικά με την επισφαλή εργασία. Μέρος 1ο

leave a comment »

Σκέψεις σχετικά με την επισφαλή εργασία.  Μέρος 1ο

του Θανάση Τσακίρη

Ποια είναι η σημερινή κατάσταση στα πλαίσια της οποίας στην οποία ζουν και δουλεύουν οι εργαζόμενοι και δρουν τα σύγχρονα εργατικά συνδικάτα;

Σύμφωνα με μία άποψη, ζούμε στις συνθήκες της κατάρρευσης του διπολισμού, της καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, της παγκοσμιοποίησης των αγορών, της συρρίκνωσης του κράτους πρόνοιας, της ιδιωτικοποίησης των δημοσίων επιχειρήσεων, της αύξησης των ελαστικών μορφών εργασίας και της μακροχρόνιας ανεργίας, καθώς και του περιορισμού της συλλογικής εκπροσώπησης στα όργανα λήψης αποφάσεων.  Ας τα πάρουμε ένα-ένα. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές ζούμε πλέον στην «εποχή της ανασφάλειας» (“age of insecurity”)  όπου ο κίνδυνος (risk) και η αστάθεια έχουν γίνει τα χαρακτηριστικά στοιχεία της κοινωνικής ζωής.  Αμφότερες οι προσεγγίσεις διέπονται από τη λογική της «θέσης περί ανασφάλειας» που τα κύρια σημεία της είναι: α) η μεταβίβαση του οικονομικού ρίσκου ολοένα και περισσότερο από τους εργοδότες στους εργαζόμενους, β)  η μείωση του χρόνου κατοχής μιας θέσης εργασίας και η εξάρτηση της απασχόλησης και της αμοιβής ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες, γ) η ανασφάλεια είναι μακροπρόθεσμα ζημιογόνα για τις οικονομικές επιδόσεις, λόγω της επίτευξής τους μέσω μιας σχέσης απασχόλησης που στηρίζεται στον καιροσκοπισμό, την καχυποψία και την απουσία δέσμευσης, και δ) η υπερφόρτωση τόσο των ατόμων όσο και της ευρύτερης κοινωνίας με μεγάλα βάρη και δαπάνες λόγω της ύπαρξης και διεύρυνσης των τάξεων των ανασφαλών εργαζομένων.  Το γενικότερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται μια τέτοια θέση είναι αυτό της «κοινωνίας του ρίσκου», δηλαδή μια κοινωνία που ολοένα και πιο πολύ την απασχολεί το μέλλον (αλλά και η ασφάλεια), που δημιουργεί την έννοια του ρίσκου».   Επομένως, το ρίσκο ορίζεται ως ο συστηματικός τρόπος αντιμετώπισης των κινδύνων και των ανασφαλειών που προκύπτουν στο πλαίσιο της διαδικασίας του κοινωνικού – οικονομικού εκσυγχρονισμού.  

Όμως, ο προβληματισμός σχετικά με την «ανασφάλεια» δεν είναι καινούργιος αλλά κατά καιρούς επανέρχεται στο προσκήνιο της συζήτησης. Ήδη στην εποχή του ο Κομφούκιος διαπίστωνε ότι «η ανασφάλεια είναι χειρότερη από τη φτώχεια». Οι έννοιες της ασφάλειας και του ελέγχου είναι οι βασικές σε αυτή της συζήτηση. Ως ασφάλεια ορίζεται η δυνατότητα κάποιου να ελέγχει ο ίδιος τον εαυτό του.  

Οι σχέσεις απασχόλησης στο σύγχρονο καπιταλιστικό πλαίσιο ιδωμένες από μια ολιστική σκοπιά έχουν τις ρίζες τους στις διαδικασίες αναδιάρθρωσης που λαμβάνουν χώρα στην παγκοσμιοποιούμενη οικονομία και περιλαμβάνουν την υπερβολική χρήση των υπεργολαβιών, την ευελικτοποίηση και εξατομίκευση των εργασιακών διαδικασιών και την επακόλουθη συρρίκνωση των δικαιωμάτων που σχετίζονται με την εργασία. Η «επισφαλειοποίηση» θέτει σε κίνηση δύο οδυνηρές διαδικασίες θεσμοποίησης της αστάθειας στην οικονομική σφαίρα και τον κρατικό/δικαστικό μηχανισμό και στρατηγικές αντιμετώπισης της αστάθειας με τη χρήση μη τυπικών σχέσεων εργασίας και τη διευθέτηση των σχέσεων απασχόλησης κατά τρόπο τέτοιο ώστε να υποβαθμίζεται ολοένα ο παράγοντας της εργασίας (ευελιξία) προς όφελος της κερδοφορίας.      

 

 
Επισφαλής είναι η μη τυπική απασχόληση που αμείβεται με χαμηλό ημερομίσθιο ή μισθό, χωρίς ασφάλεια και προστασία και δεν είναι δυνατό να καλύψει τα έξοδα διαβίωσης ενός νοικοκυριού.  Δηλαδή είναι η μισθωτή εργασία που είτε σταθερά δεν δίνει επαρκή εισόδημα για την πλήρη αναπαραγωγή του ατόμου (π.χ. η μερική εργασία) είτε τα παρέχει για ένα μικρό χρονικό διάστημα (ανώτερο όριο είναι συνήθως το ένα έτος π.χ. η εποχιακή εργασία).
Αν θεωρήσουμε δεδομένο το ότι αυτή η απασχόληση αμείβεται με χαμηλό ημερομίσθιο ή μισθό που δεν καλύπτει τα προς το ζην, θα πρέπει να συζητήσουμε τη σημασία της έλλειψης ασφάλειας ή προστασίας.

Μια πληρέστερη εικόνα αυτής της κατάστασης μας δίνει μια μελέτη του Ινστιτούτου Εργασίας των ΓΣΕΕ/ΑΔΕΔΥ.  Έτσι, λοιπόν, οι αιτίες που μας βοηθούν να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους μπορούμε να χαρακτηρίσουμε μια θέση εργασίας ή μια κατάσταση ως «επισφαλή» είναι οι εξής:
· Η θέση εργασίας έχει προσωρινό χαρακτήρα (συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου, εποχιακές εργασίες κ.ά.) σε κλάδους ή επαγγέλματα που μαστίζονται από υψηλά ποσοστά ανεργίας.
· Η θέση εργασία αφορά μερική απασχόληση, ιδιαίτερα όταν αυτή δεν είναι εθελούσια και το άτομο έχει εξαναγκαστεί να την «επιλέξει».
· Η ανεργία δεν καλύπτεται καθόλου ή καλύπτεται ελλιπώς (ανεπαρκές επίπεδο κάλυψης είτε αυτό αφορά στο ύψος του επιδόματος ανεργίας, στην διάρκεια χορήγησης του ή ακόμη στις προϋποθέσεις πρόσβασης στο επίδομα).
· Η αμοιβή της εργασίας είναι τόσο ανεπαρκής που δεν επιτρέπει ένα αποδεκτό επίπεδο συνθηκών διαβίωσης.
· Η αποδοχή θέσης εργασίας προϋποθέτει την αποδοχή ρήτρας γεωγραφικής κινητικότητας
· Να πρόκειται για θέσεις εργασίας σε επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες ή σε κλάδους με τεχνολογικές αλλαγές όπου η πιθανότητα απόλυσης «για οικονομικούς λόγους» είναι υψηλή.
· Το κράτος είναι αδύναμο και δεν είναι σε θέση να προστατέψει τους εργαζόμενους σε περίπτωση μη τήρησης της σύμβασης εργασίας τους ή από την αδήλωτη εργασία (μαύρη εργασία).

Αν αυτά είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της κατάστασης της επισφαλούς απασχόλησης δεν είναι εύκολη η συγκριτική ανάλυση της καταγραφής των διαφόρων φαινομένων επισφάλειας, όχι μόνο παγκοσμίως αλλά ούτε καν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όπως και με την περίπτωση της κατάστασης της ανεργίας ή ακόμη και της απεργίας που καταγράφονται με διαφορετικό τρόπο από χώρα σε χώρα, έτσι συμβαίνει και με την περίπτωση της επισφάλειας. Σε κάθε χώρα τα διάφορα στατιστικά δεδομένα μπορεί να καταγράφουν εντελώς ανόμοιες κοινωνικές καταστάσεις ανάλογα με τις αντιλήψεις που επικρατούν κάθε φορά. Πρέπει, λοιπόν, στην ανάλυση να περιλαμβάνονται στοιχεία που χαρακτηρίζουν την μισθωτή εργασία, όπως το θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο της απασχόλησης, η θέση και ο ρόλος των δημόσιων πολιτικών για την απασχόληση, η κατάσταση των εργασιακών σχέσεων, τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης / προστασίας κ.λ.π.

Άρα η επισφάλεια αφορά σε γενικές γραμμές
1. Το βαθμό βεβαιότητας σχετικά με την συνέχιση της εργασίας
2. Το αν ο εργαζόμενος ελέγχει την ίδια την εργασία του (ωράριο, ρυθμός εργασίας, αμοιβή της εργασίας
3. Το αν μπορεί ένας εργαζόμενος μπορεί να τύχει επωφελούς κοινωνικής προστασίας
4. Το ύψος των αποδοχών από αυτή την απασχόληση.
5. Την απάντηση στο ερώτημα του κατά πόσον οι μορφές επισφαλούς απασχόλησης χρησιμεύουν στους νέους ως προωθητική οδός προς την είσοδο στην αγορά εργασίας ή τους κλείνουν σε ένα φαύλο κύκλο που περιλαμβάνει την ευκαιριακή/μερική απασχόληση, την κατάσταση ανεργίας και, ενίοτε, ορισμένες διαδικασίες επιμόρφωσης.
Ποια είναι η σημερινή κατάσταση στα πλαίσια της οποίας στην οποία ζουν και δουλεύουν οι εργαζόμενοι και δρουν τα σύγχρονα εργατικά συνδικάτα;

Σύμφωνα με μία άποψη, ζούμε στις συνθήκες της κατάρρευσης του διπολισμού, της καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, της παγκοσμιοποίησης των αγορών, της συρρίκνωσης του κράτους πρόνοιας, της ιδιωτικοποίησης των δημοσίων επιχειρήσεων, της αύξησης των ελαστικών μορφών εργασίας και της μακροχρόνιας ανεργίας, καθώς και του περιορισμού της συλλογικής εκπροσώπησης στα όργανα λήψης αποφάσεων.  Ας τα πάρουμε ένα-ένα. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές ζούμε πλέον στην «εποχή της ανασφάλειας» (“age of insecurity”)  όπου ο κίνδυνος (risk) και η αστάθεια έχουν γίνει τα χαρακτηριστικά στοιχεία της κοινωνικής ζωής.  Αμφότερες οι προσεγγίσεις διέπονται από τη λογική της «θέσης περί ανασφάλειας» που τα κύρια σημεία της είναι: α) η μεταβίβαση του οικονομικού ρίσκου ολοένα και περισσότερο από τους εργοδότες στους εργαζόμενους, β)  η μείωση του χρόνου κατοχής μιας θέσης εργασίας και η εξάρτηση της απασχόλησης και της αμοιβής ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες, γ) η ανασφάλεια είναι μακροπρόθεσμα ζημιογόνα για τις οικονομικές επιδόσεις, λόγω της επίτευξής τους μέσω μιας σχέσης απασχόλησης που στηρίζεται στον καιροσκοπισμό, την καχυποψία και την απουσία δέσμευσης, και δ) η υπερφόρτωση τόσο των ατόμων όσο και της ευρύτερης κοινωνίας με μεγάλα βάρη και δαπάνες λόγω της ύπαρξης και διεύρυνσης των τάξεων των ανασφαλών εργαζομένων.  Το γενικότερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται μια τέτοια θέση είναι αυτό της «κοινωνίας του ρίσκου», δηλαδή μια κοινωνία που ολοένα και πιο πολύ την απασχολεί το μέλλον (αλλά και η ασφάλεια), που δημιουργεί την έννοια του ρίσκου».   Επομένως, το ρίσκο ορίζεται ως ο συστηματικός τρόπος αντιμετώπισης των κινδύνων και των ανασφαλειών που προκύπτουν στο πλαίσιο της διαδικασίας του κοινωνικού – οικονομικού εκσυγχρονισμού.  

Όμως, ο προβληματισμός σχετικά με την «ανασφάλεια» δεν είναι καινούργιος αλλά κατά καιρούς επανέρχεται στο προσκήνιο της συζήτησης. Ήδη στην εποχή του ο Κομφούκιος διαπίστωνε ότι «η ανασφάλεια είναι χειρότερη από τη φτώχεια». Οι έννοιες της ασφάλειας και του ελέγχου είναι οι βασικές σε αυτή της συζήτηση. Ως ασφάλεια ορίζεται η δυνατότητα κάποιου να ελέγχει ο ίδιος τον εαυτό του.  

Οι σχέσεις απασχόλησης στο σύγχρονο καπιταλιστικό πλαίσιο ιδωμένες από μια ολιστική σκοπιά έχουν τις ρίζες τους στις διαδικασίες αναδιάρθρωσης που λαμβάνουν χώρα στην παγκοσμιοποιούμενη οικονομία και περιλαμβάνουν την υπερβολική χρήση των υπεργολαβιών, την ευελικτοποίηση και εξατομίκευση των εργασιακών διαδικασιών και την επακόλουθη συρρίκνωση των δικαιωμάτων που σχετίζονται με την εργασία. Η «επισφαλειοποίηση» θέτει σε κίνηση δύο οδυνηρές διαδικασίες θεσμοποίησης της αστάθειας στην οικονομική σφαίρα και τον κρατικό/δικαστικό μηχανισμό και στρατηγικές αντιμετώπισης της αστάθειας με τη χρήση μη τυπικών σχέσεων εργασίας και τη διευθέτηση των σχέσεων απασχόλησης κατά τρόπο τέτοιο ώστε να υποβαθμίζεται ολοένα ο παράγοντας της εργασίας (ευελιξία) προς όφελος της κερδοφορίας.      

 

 
Επισφαλής είναι η μη τυπική απασχόληση που αμείβεται με χαμηλό ημερομίσθιο ή μισθό, χωρίς ασφάλεια και προστασία και δεν είναι δυνατό να καλύψει τα έξοδα διαβίωσης ενός νοικοκυριού.  Δηλαδή είναι η μισθωτή εργασία που είτε σταθερά δεν δίνει επαρκή εισόδημα για την πλήρη αναπαραγωγή του ατόμου (π.χ. η μερική εργασία) είτε τα παρέχει για ένα μικρό χρονικό διάστημα (ανώτερο όριο είναι συνήθως το ένα έτος π.χ. η εποχιακή εργασία).
Αν θεωρήσουμε δεδομένο το ότι αυτή η απασχόληση αμείβεται με χαμηλό ημερομίσθιο ή μισθό που δεν καλύπτει τα προς το ζην, θα πρέπει να συζητήσουμε τη σημασία της έλλειψης ασφάλειας ή προστασίας.

Μια πληρέστερη εικόνα αυτής της κατάστασης μας δίνει μια μελέτη του Ινστιτούτου Εργασίας των ΓΣΕΕ/ΑΔΕΔΥ.  Έτσι, λοιπόν, οι αιτίες που μας βοηθούν να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους μπορούμε να χαρακτηρίσουμε μια θέση εργασίας ή μια κατάσταση ως «επισφαλή» είναι οι εξής:
· Η θέση εργασίας έχει προσωρινό χαρακτήρα (συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου, εποχιακές εργασίες κ.ά.) σε κλάδους ή επαγγέλματα που μαστίζονται από υψηλά ποσοστά ανεργίας.
· Η θέση εργασία αφορά μερική απασχόληση, ιδιαίτερα όταν αυτή δεν είναι εθελούσια και το άτομο έχει εξαναγκαστεί να την «επιλέξει».
· Η ανεργία δεν καλύπτεται καθόλου ή καλύπτεται ελλιπώς (ανεπαρκές επίπεδο κάλυψης είτε αυτό αφορά στο ύψος του επιδόματος ανεργίας, στην διάρκεια χορήγησης του ή ακόμη στις προϋποθέσεις πρόσβασης στο επίδομα).
· Η αμοιβή της εργασίας είναι τόσο ανεπαρκής που δεν επιτρέπει ένα αποδεκτό επίπεδο συνθηκών διαβίωσης.
· Η αποδοχή θέσης εργασίας προϋποθέτει την αποδοχή ρήτρας γεωγραφικής κινητικότητας
· Να πρόκειται για θέσεις εργασίας σε επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες ή σε κλάδους με τεχνολογικές αλλαγές όπου η πιθανότητα απόλυσης «για οικονομικούς λόγους» είναι υψηλή.
· Το κράτος είναι αδύναμο και δεν είναι σε θέση να προστατέψει τους εργαζόμενους σε περίπτωση μη τήρησης της σύμβασης εργασίας τους ή από την αδήλωτη εργασία (μαύρη εργασία).

Αν αυτά είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της κατάστασης της επισφαλούς απασχόλησης δεν είναι εύκολη η συγκριτική ανάλυση της καταγραφής των διαφόρων φαινομένων επισφάλειας, όχι μόνο παγκοσμίως αλλά ούτε καν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όπως και με την περίπτωση της κατάστασης της ανεργίας ή ακόμη και της απεργίας που καταγράφονται με διαφορετικό τρόπο από χώρα σε χώρα, έτσι συμβαίνει και με την περίπτωση της επισφάλειας. Σε κάθε χώρα τα διάφορα στατιστικά δεδομένα μπορεί να καταγράφουν εντελώς ανόμοιες κοινωνικές καταστάσεις ανάλογα με τις αντιλήψεις που επικρατούν κάθε φορά. Πρέπει, λοιπόν, στην ανάλυση να περιλαμβάνονται στοιχεία που χαρακτηρίζουν την μισθωτή εργασία, όπως το θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο της απασχόλησης, η θέση και ο ρόλος των δημόσιων πολιτικών για την απασχόληση, η κατάσταση των εργασιακών σχέσεων, τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης / προστασίας κ.λ.π.

Άρα η επισφάλεια αφορά σε γενικές γραμμές
1. Το βαθμό βεβαιότητας σχετικά με την συνέχιση της εργασίας
2. Το αν ο εργαζόμενος ελέγχει την ίδια την εργασία του (ωράριο, ρυθμός εργασίας, αμοιβή της εργασίας
3. Το αν μπορεί ένας εργαζόμενος μπορεί να τύχει επωφελούς κοινωνικής προστασίας
4. Το ύψος των αποδοχών από αυτή την απασχόληση.
5. Την απάντηση στο ερώτημα του κατά πόσον οι μορφές επισφαλούς απασχόλησης χρησιμεύουν στους νέους ως προωθητική οδός προς την είσοδο στην αγορά εργασίας ή τους κλείνουν σε ένα φαύλο κύκλο που περιλαμβάνει την ευκαιριακή/μερική απασχόληση, την κατάσταση ανεργίας και, ενίοτε, ορισμένες διαδικασίες επιμόρφωσης.

Σημειώσεις-Παραπομπές:

-Βλ. Καραλής Δ. (2006) «Οι περιπέτειες ενός ‘ενοχλητικού θεσμού’: Τα συνδικάτα την περίοδο του φορντισμού και του μεταφορντισμού». Θέσεις. Τεύχ. 98 Ιούλιος-Σεπτέμβριος, σελ. 95-114

http://www.theseis.com/76-/theseis/t96/t96f/karalis.htm 

Elliott L. and Atkinson D. (1998) The Age of Insecurity. London: Verso.

-Heery Ed. and Salmon J. (eds) (2000) The Insecure Workforce. London: Routledge

– Giddens A. (1999) “Risk and Responsibility” Modern Law Review 62(1): 1-10.

– Beck U. (1992) Risk Society: Towards a New Modernity. London: Sage.

 Standing,Guy. (2002) Beyond the new paternalism: Basic security as equality. London: Verso.

– Για τις ολοένα και πιο μινιμαλιστικές διευθετήσεις σε ΗΠΑ και Γαλλία, βλ. Kesselman Donna (2005) “Employment Regimes and Precarization in France and the United States” in  6th International Conference Fondazione Marco Biagi Workers’ Rights Protection in a New World of Work: The Case for a Comparative and Interdisciplinary Approach to Labour Relations Universitá degli studi di Modena e Reggio Emilio  <http://www.fmb.unimore.it/on-line/Home/documento5704.html&gt;

 

 

 

Written by antiracistes

28 Ιανουαρίου, 2009 στις 7:58 πμ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: