Greek Unions

Θεωρία και Πράξη του Εργατικού Συνδικαλισμού

Η διάκριση μεταξύ εργατικού ελέγχου και των άλλων συμμετοχικών θεσμών (του Δημήτρη Κατσορίδα)

leave a comment »

Η διάκριση μεταξύ εργατικού ελέγχου και των άλλων
συμμετοχικών θεσμών*

του Δημήτρη Κατσορίδα

1. Μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος

Στις σημερινές δύσκολες συνθήκες οικονομικής κρίσης και υψηλής ανεργίας έχουν αρχίσει να διαφαίνονται κάποιες πρωτοβουλίες, οι οποίες προσπαθούν να απαντήσουν σε μια σειρά κοινωνικών αναγκών. Υπό αυτήν την έννοια, κάποιες υβριδικές μορφές εργατικού ελέγχου ή αυτοδιαχείρισης, καθώς επίσης κοινωνικής οικονομίας, όπως είναι τα παραδείγματα του Νοσοκομείου του Κιλκίς, της «Εφημερίδας των Συντακτών», της ΒΙΟΜΕ, της ΕΡΤ, των Εκδόσεων των Συναδέλφων και των δομών αλληλεγγύης, είναι οι νέες μορφές αυτοδιεύθυνσης εκεί που πραγματικά καθορίζονται τα πράγματα, δηλαδή σε κάθε εκδοχή της κοινωνικής ζωής.

Στη νέα συζήτηση που έχει ξεκινήσει, η οποία αφορά την οργάνωση της εργασίας και την αναζήτηση λύσεων μέσα σε συνθήκες κρίσης, όπως είναι τα πειράματα αυτοδιαχείρισης και η επανοικειοποίηση μορφών οργάνωσης της παραγωγής και της κατανάλωσης, θα επιχειρήσουμε, με το παρόν κείμενο, να διευκρινίσουμε, από θεωρητικής πλευράς, κάποια ζητήματα σχετικά με τους συμμετοχικούς θεσμούς και τον εργατικό έλεγχο, ως ένα βήμα του σήμερα για το αύριο.

Ιστορικά έχει διαφανεί ότι σε μεταβατικές περιόδους, όπως η σημερινή, όπου το διακύβευμα είναι είτε η παγίωση του οικονομικού, του κοινωνικού και του πολιτικού μετασχηματισμού σε συντηρητική κατεύθυνση είτε η μετάβαση σε μορφές κοινωνικής οργάνωσης με εναλλακτική προοπτική, απαραίτητη είναι και η μετάβαση των υποκειμένων που διαμορφώνουν την ιστορία στην κατεύθυνση της υλοποίησης των συμφερόντων τους. Για να συμβεί αυτό είναι αναγκαίο αφενός το ξεπέρασμα των μέχρι σήμερα δεδομένων και πρακτικών, αφετέρου η ωρίμανση της συνείδησης των δυνάμεων της εργασίας.

Κατά συνέπεια, στις μεταβατικές εποχές χρειάζονται και μεταβατικά αιτήματα. Έτσι, ένα από αυτά, όπως είναι το αίτημα του Εργατικού Ελέγχου, αναδεικνύεται σε ένα απαραίτητο εργαλείο, ώστε να μη βρεθεί το εργατικό κίνημα αφοπλισμένο απέναντι στην επίθεση του κεφαλαίου. Είναι ένα αίτημα και μία πρακτική που εξασφαλίζει την επιβίωση και την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης. Διατυπώνεται και πραγματοποιείται, συνήθως, σε περιόδους που ο καπιταλισμός είναι σε κρίση. Πρόκειται, όπως λέει ο Μαντέλ, για μια παγκόσμια τάση των εργαζομένων να αναλαμβάνουν τον έλεγχο των εταιρειών και να αναδιοργανώνουν την κοινωνία και την οικονομία στη βάση της αρχής που ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους για αυτοπροσδιορισμό.

Όμως, η εφαρμογή του Εργατικού Ελέγχου, ως μεταβατικής κατάστασης, δεν είναι ένα σταθερό καθεστώς, το οποίο μπορεί να διαιωνίζεται εσαεί. Ο εργατικός έλεγχος δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι ένα μέσο αυτο-εκπαίδευσης των εργαζομένων, του οποίου η σημασία μπορεί γίνει κατανοητή μόνο αν τοποθετηθεί σε μια διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού.

2. Βασικά χαρακτηριστικά των άλλων συμμετοχικών θεσμών

Η κατ’ αρχάς επεξήγηση του όρου «εργατικός έλεγχος» που έγινε προηγούμενα ήταν απαραίτητη επειδή παρατηρείται, πολλές φορές, μια σύγχυση ή και ταύτιση με τις έννοιες της «συνδιοίκησης» ή της «συμμετοχής». Όμως, η εμπλοκή όλων των εργαζομένων στις διαδικασίες εργατικού ελέγχου δεν αφήνει κανένα περιθώριο σε αντιλήψεις περί «συμμετοχής», «συνδιαχείρισης», «συνδιοίκησης» ή «συνευθύνης», όπου συνήθως συμμετέχει μόνο μια μικρή μερίδα εκπροσώπων των εργαζομένων στα διοικητικά συμβούλια των επιχειρήσεων.

Με τους προαναφερθέντες όρους δηλώνονται διάφορα συστήματα συμμετοχής των εργαζομένων στη διαχείριση των επιχειρήσεων, τα οποία έχουν κυρίως συμβουλευτικό ρόλο και αρμοδιότητες ως προς τις διοικήσεις και γι’ αυτό δεν ξεπερνούν ποτέ τα όρια της εκμεταλλευτικής σχέσης.
«Συμμετοχή» σημαίνει δυνατότητα συμμετοχής σε μια δομή της επιχείρησης που ήδη υπάρχει, χωρίς καμία άλλη πρωτοβουλία, εκτός από το να προσφέρει αυτός που συμμετέχει τη βοήθειά του και μόνο, μέσω υποβολής προτάσεων, τις οποίες η διεύθυνση μπορεί να λαμβάνει υπόψη, αλλά δεν υποχρεούται να υλοποιεί. «Συνδιοίκηση» σημαίνει: α) συμμετοχή στην οργάνωση της εργασίας και στα θέματα προσωπικού, β) πληροφόρηση και συμβούλευση ή ακόμη και «συναπόφαση» για τη γενική πολιτική της επιχείρησης και γ) συμμετοχή στα κέρδη. Εντούτοις, η διανομή κερδών στους εργαζόμενους δεν μπορεί να υπερβεί ορισμένα όρια, εφόσον δεν πρέπει να θίξει τους βασικούς μηχανισμούς λειτουργίας της καπιταλιστικής οικονομίας.

Τόσο η «συμμετοχή» όσο και η «συνδιοίκηση» ή «συναπόφαση», αποβλέπουν στην ενσωμάτωση της εργατικής πρωτοβουλίας στις διαδικασίες παραγωγής, ωθεί τους εργαζόμενους να ενδιαφερθούν περισσότερο για τη δουλειά τους, αφού αποφεύγονται οι «κοπάνες» και οι απροσεξίες και έτσι σταδιακά ενσωματώνονται στο σύστημα παραγωγής, εφόσον δεν τίθεται σε αμφισβήτηση η εργοδοτική εξουσία και το διευθυντικό δικαίωμα. Βέβαια, το ιδιοκτησιακό καθεστώς, είτε πρόκειται για ιδιωτική επιχείρηση είτε για κρατική, καθώς επίσης ο καθορισμός των στόχων παραμένουν ανέπαφα και ξεφεύγουν από τις αρμοδιότητες των μισθωτών εργαζομένων, γι’ αυτό ακριβώς γίνεται λόγος για «συμμετοχή» και «συνδιαχείριση» και όχι για εργατικό έλεγχο και αυτοδιαχείριση.

Οι συμμετοχικές διαδικασίες μετατρέπουν τους εργαζόμενους από απλούς εκτελεστές των επιλογών της εργοδοσίας σε «συνυπεύθυνους» της παραγωγικής διαδικασίας, βάζοντας σε δεύτερο πλάνο τον διεκδικητικό ρόλο των συνδικάτων. Η ψευδαίσθηση των εργαζομένων ότι εργάζονται για κάτι, υποτίθεται, «δικό τους», βοηθά επί της ουσίας στη διαιώνιση της εκμετάλλευσής τους και στην περαιτέρω πειθάρχησή τους.

Παρ’ όλα αυτά, και παρ’ ότι με τους συμμετοχικούς θεσμούς δεν τίθεται το ζήτημα του ελέγχου στο εσωτερικό των επιχειρήσεων, εντούτοις οι εργοδότες απεχθάνονται ακόμη και αυτήν την απλή συμμετοχή στους χώρους εργασίας, επειδή φοβούνται ότι η εμπλοκή των εργαζομένων και των συνδικάτων στα πεπραγμένα της επιχείρησης μπορεί να οδηγήσει στην αμφισβήτηση του εργοδοτικού και διευθυντικού δικαιώματος, κάτι το οποίο δεν θέλουν. Μάλιστα, ο G. Szell, επειδή θεωρεί ότι η άσκηση ουσιαστικής επίδρασης των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων δεν είναι το ζητούμενο από πλευράς της εργοδοσίας, προτείνει τον όρο ανάμειξη ως πιο εύστοχο από τον όρο συμμετοχή. Με τον όρο «ανάμειξη» θέλει να δείξει ότι οι εργαζόμενοι δεν έχουν εμπλοκή, έστω και έμμεση, μέσω της συμμετοχής, στις εσωτερικές διαδικασίες των επιχειρήσεων. Έτσι, ο όρος «ανάμειξη» δείχνει ότι η σχέση εξακολουθεί να είναι ιεραρχική και οι διοικούντες είναι αυτοί που αποφασίζουν πόση συμμετοχή θα επιτρέψουν και για πόσο καιρό, εφόσον αυτοί παραμένουν οι κυρίαρχοι μέσα στις επιχειρήσεις.

Ουσιαστικά, τέτοιου τύπου πρακτικές «συμμετοχής» οδηγούν τους εργαζόμενους να αποδέχονται υποχωρήσεις και θυσίες που υπονομεύουν την ενότητα και την αλληλεγγύη τους (π.χ. από την αύξηση της παραγωγής και της παραγωγικότητας μέχρι τη μείωση των μισθών και απολύσεις) και να καθίστανται στα μάτια της κοινής γνώμης ως υπεύθυνοι για τις αυξήσεις των τιμών και τα υψηλά κέρδη των επιχειρήσεων.

Παρακάτω θα επιχειρήσουμε να περιγράψουμε τι ακριβώς είναι ο Εργατικός Έλεγχος.

3. Ο Εργατικός – Διαχειριστικός Έλεγχος
Ο νεοφιλελευθερισμός αποδείχτηκε καταστροφικός για την οικονομία και την κοινωνία. Η αναγκαιότητα για έναν έλεγχο στην οικονομία είναι δυνατό να αναγνωριστεί και να γίνει αποδεκτός από όλα, σχεδόν, τα κοινωνικά στρώματα. Δεν είναι μια πρόταση για το μακρινό μέλλον, αλλά μια πρόταση υλοποίησης στο εδώ και τώρα.
Οι εργαζόμενοι και γενικότερα η κοινωνία έχουν δικαίωμα να ξέρουν τι γίνεται τόσο στην οικονομία της χώρας όσο και σε κάθε επιχείρηση ξεχωριστά: στο γραφείο, στο εργοστάσιο, στην εμπορική επιχείρηση, στο κατάστημα, στον συνεταιρισμό, στην τράπεζα, στη δημόσια επιχείρηση κλπ. Υπό αυτήν την έννοια, όπως επισημαίνει ο Γ. Κουζής, «Απαιτούνται, κατ’ αρχήν, στοιχειώδη μέτρα που αν και για τη νεοφιλελεύθερη αντίληψη μπορεί και να θεωρούνται ακραία, ωστόσο σε συνθήκες καπιταλιστικών σχέσεων δεν συνιστούν παρά ελάχιστες ρυθμίσεις για την αποφυγή της πλήρους διάρρηξης της κοινωνικής συνοχής που απειλείται με όρους εκτεταμένης φτώχειας. Είναι σκανδαλώδες, άλλωστε, οι νεοφιλελεύθερες εξουσίες να θεσπίζουν τοπικές επιτροπές για την ελαστική διευθέτηση του εργάσιμου χρόνου ως υποχρεωτικά διαιτητικά όργανα προκειμένου να επιβληθεί η διευκόλυνση της κερδοφορίας του κεφαλαίου, ενώ την ίδια στιγμή αφήνουν απροστάτευτη την στοιχειώδη ανθρώπινη αξιοπρέπεια απέναντι στην ασυδοσία του.
Εκτός από την κατάργηση των αντεργατικών διατάξεων, η καθιέρωση θεσμών διαχειριστικού ελέγχου στις επιχειρήσεις που επικαλούνται οικονομικά προβλήματα για τη λήψη μέτρων που επιδεινώνουν τη θέση της εργασίας, αποτελεί αδήριτη και άμεση ανάγκη. Αυτή, κατ’ αρχήν, περιλαμβάνει την ενίσχυση των αρμοδιοτήτων της εκπροσώπησης της εργασίας στην επιχείρηση (συνδικάτο, συμβούλιο εργαζομένων) με περιεχόμενο διαχειριστικού ελέγχου με τη συνδρομή εμπειρογνωμόνων κάθε φορά που ο εργοδότης επικαλείται οικονομική στενότητα».

Τα βασικά καθήκοντα του εργατικού-διαχειριστικού ελέγχου είναι να ξεκαθαρίσει ποια είναι τα εισοδήματα και ποιες οι δαπάνες της κοινωνίας, ξεκινώντας από την κάθε επιχείρηση ξεχωριστά. Να αποκαλύψει τον αθέμιτο πλουτισμό. Να παρουσιάσει μπροστά σε ολόκληρη την κοινωνία την χωρίς όρια σπατάλη πλούτου και ανθρώπινης εργασίας που είναι το αποτέλεσμα της εκμετάλλευσης για το κέρδος. Να πατάξει τη διαφθορά και τη φοροδιαφυγή. Να ελέγξει τα οικονομικά, τις δαπάνες, τους ρυθμούς εργασίας, τους αυθαίρετους ανακαθορισμούς των κανόνων εργασίας, το περιβάλλον εργασίας, τις ειδικότητες, τις συμβάσεις, τους μισθούς, τα δάνεια, τις επενδύσεις, τις προμήθειες, τις τιμές, την ποιότητα των προϊόντων, τα προγράμματα εκπαίδευσης-κατάρτισης, τις συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας, να ασκεί βέτο στα λοκ-άουτ των εργοδοτών, στις απολύσεις ή στο κλείσιμο των επιχειρήσεων κλπ. Ασκείται από τους εκλεγμένους αντιπροσώπους των εργαζομένων, ενώ τα πορίσματα του εργατικού ελέγχου δημοσιοποιούνται σε όλη την κοινωνία. Στον έλεγχο αυτό, σημαντική θα είναι η συμβολή επιστημόνων, λογιστών, μηχανικών, οικονομολόγων, στατιστικολόγων, προγραμματιστών κλπ. Την ίδια στιγμή, ο εργατικός έλεγχος είναι ένα σχολείο διοικητικής εμπειρίας με βαθύ, ταυτόχρονα, πολιτιστικό και δημοκρατικό περιεχόμενο, εφόσον σε κάθε χώρο εργασίας θα εκλέγονται άμεσα, και με τη συμμετοχή όλων των εργαζομένων, Επιτροπές Εργατικού Ελέγχου, καθώς επίσης Εσωτερικές Επιτροπές ανά τμήμα, οι οποίες θα έχουν περιορισμένη θητεία.

Τέλος, να επισημάνουμε ότι ο εργατικός έλεγχος δεν είναι το ίδιο με την αυτοδιαχείριση ή με τα εργατικά συμβούλια ούτε είναι αντιπαραθετικός με αυτά. Ο εργατικός έλεγχος είναι το απαραίτητο αίτημα και πρακτική στην κατεύθυνση υλοποίησης της αυτοδιαχείρισης.

Written by antiracistes

13 Σεπτεμβρίου, 2014 στις 3:54 μμ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: